ضرورت حذف نگاه ابزاری به جان انسان

در داستان حضرت خضر و موسی(ع) در قرآن (سوره کهف، آیات ۶۰-۸۲)، حضرت خضر کارهایی انجام می‌دهد که از نظر ظاهری عجیب و حتی غیراخلاقی به نظر می‌رسند. که مهم‌ترین آن‌ها قتل یک پسربچه است به گونه‌ای که واکنش شدید حضرت موسی(ع) را برمی‌انگیزد که چرا این کودک پاک را به قتل رساندی… اما وقتی حضرت خضر دلیل کار خود را توضیح میدهد، مشخص می‌شود که این کارها بر اساس یک حکمت الهی و دانشی بوده که خداوند به او داده و حضرت موسی(ع) از آن بی‌خبر بوده است.

قرآن در این‌جا گویی قصد دارد بگوید که نگاه خدا به زندگی و مرگ انسان‌ها، فراتر از احساسات انسانی و بر اساس یک برنامه‌ی بزرگ‌تر و کارکردی است که ما از درک آن عاجز هستیم. به عنوان مثال حضرت خضر در آیه‌ی ۷۴ و بعد ۸۰-۸۱ سوره‌ی کهف، می‌گوید که اگر آن پسربچه زنده می‌ماند، پدر و مادر خود را به کفر و طغیان می‌کشاند، و خدا به جای او، برایشان فرزند بهتری قرار داده است.

این مهم نشان می‌هد که به قتل رساندن پسربچه، به دستور و خواست خداوند و نه از سر خشم یا بی‌احساسی، بلکه با نگاهی ابزاری و کارکردی برای تحقق یک هدف مشخص بوده است.

این نگاه کارکردی و ابزاری به جان انسان‌ها را در اسلام یک نوع “عدالت غایی” یا “حکمت الهی” معرفی می‌کنند که با احساسات روزمره‌ی ما جور درنمی‌آید. ما انسان‌ها معمولاً مرگ را با غم و از دست دادن می‌سنجیم، ولی در این داستان، گویی مرگ یک ابزار است برای حفظ تعادل یا اصلاح مسیر زندگی دیگران. این شاید به این معنی باشد که ارزش جان انسان‌ها در اسلام به کارکردشان در نظام الهی گره خورده است،و نه صرفاً به وجودِ مستقلِ خودشان.

در این بیت حضرت مولانا نیز به یاری اشاره می‌کند(خداوند) که بی‌رحمانه و بدون احساس عمل می‌کند، می‌کشد و حتی در پی جبران یا توجیه هم نیست. اعمالی که از دایره‌ی فهم و احساس ما خارج هستند و بی‌رحمانه به نظر می‌آیند و در ادامه می‌گوید:

بر شاه خوب‌رویان واجب وفا نباشد *** ای زردروی عاشق، تو صبر کن، وفا کن

یعنی این کنش الهی را پذیرفته و از انسان‌ها نسبت به آن‌، صبر و وفا می‌طلبد.

در واقع نسبت به موضوع جان انسان‌ها، یک تفاوت بنیادی بین دیدگاه انسانی و الهی وجود دارد. ما به زندگی و مرگ از پرسپکتیو و زاویه‌ی دید خودمان که محدود به زمان و فضایی‌ست که در آن زیست می‌کنیم نگاه می‌کنیم، ولی دید الهی یک قدم عقب‌تر و با زاویه‌ی دیدی کلی و تصویری بزرگ‌تر آمیخته است.

شبیه به تفاوت زاویه‌ی دید یک فرد معمولی نسبت به کنش‌ها و روابطش، با زاویه‌ی دید یک جامعه‌شناس نسبت به آن‌ها که اتفاقاً در مقام سیاست‌گذاری نیز قرار گرفته باشد!

با وجود این نگاه کارکردی به جان انسان‌ها، در قرآن و در تعالیم اسلامی و دینی جان انسان‌ به شدت تقدس داده شده است! این موضوع شاید یکی از تناقض‌های بزرگ در ادیان به نظر برسد. گویی با دو لنز مختلف سر و کار داشته باشیم: یک لنز انسانی که در آن جان انسان‌ها مقدس و بی‌نهایت ارزشمندست، و یک لنز الهی که گویی همه‌چیز را در یک پازل بزرگ‌تر می‌بیند.

در آیه‌ی «وَمَنْ أَحْیَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِيعًا» (مائده:۳۲)  نجات جان یک نفر مثل نجات جان همه‌ی بشریت فرض شده است. این تمثیل ارزش بالای جان انسان را به نمایش می‌گذارد. ولی به عنوان مثال همان داستان حضرت خضر به ما می‌گوید که این ارزش، مطلق و بی‌قیدوشرط نیست؛ بلکه در یک چارچوب بزرگ‌تر معنا پیدا می‌کند. شاید این مقایسه به خوبی نگاه کارکردی خداوند به جان انسان‌ها را روشن کند که منجر به اولویت‌هایی می‌شود که برای ما با افق دیدی لحظه‌ای و احساسی قابل درک و فهم نیست.

“عشق می‌گوید تو همه‌چیز هستی و حکمت می‌گوید تو هیچ‌چیز نیستی، زندگی من همچون یک حباب شناور بین این دو حقیقت است!”

این جمله از نیسارگاداتا ماهاراج، عارف هندی به خوبی به فهم بهتر ماجرا کمک می‌کند. و دقیقاً به سرگردانی ما بین نگاه انسانی و الهی نسبت به ارزش جان انسان‌ها مرتبط است. از زاویه‌ی دید عشق و احساس، هر انسانی خود یک جهان است و ارزشی بی‌نهایت دارد، اما از زاویه‌ی دید حکمت الهی، گویی ما فقط یک نقطه‌ی کوچک در یک طرح عظیم هستیم که وجودمان به کارکرد آن بستگی دارد. و زندگی ما نیز گویی به صورت مستمر بین این دو نگاه نوسان می‌کند و در همان لحظه که خودمان را در مرکز عالم می‌بینیم، دریافته‌ایم که در عین حال ذره‌ای ناچیز نیز هستیم!

در واقع خداوند در قرآن، نوع نگاه الهی به جان انسان(نگاه کارکردگرا) را به تصویر می‌کشد و در مقابل نوع نگاهی که انسان‌ها باید به جان انسان‌ها داشته باشند(ارزش‌محور) را نیز توصیف می‌کند. تصور کنید اگر انسان‌ها نیز بخواهند نسبت به جان یکدیگر رویکردی ابزاری و کارکردی اتخاذ کنند. آنگاه چه اتفاقی خواهد افتاد؟ فجایعی همچون جنایات هیتلر یا جنایات غزه رخ خواهد داد.